Aan de Herengracht in Amsterdam staat Huis van Brienen, een grachtenpand met een opvallende zandstenen voorgevel. Het huis dankt zijn bijzondere waarde aan het uitzonderlijk goed bewaarde interieur, dat grotendeels zijn huidige vorm kreeg tijdens een ingrijpende verbouwing in 1728. De marmeren gang, het monumentale trappenhuis, de representatieve vertrekken en de beschilderde zaal op de eerste verdieping geven een compleet beeld van een voornaam Amsterdams grachtenhuis uit de 18de eeuw.
Van huurhuis tot familiebezit
Huis van Brienen kent een geschiedenis die teruggaat tot het begin van de 17de eeuw. In 1614 kocht juwelier Hans van Wely het perceel van het huidige Huis van Brienen, samen met het naastgelegen perceel Herengracht 282. Na zijn overlijden liet zijn weduwe in 1620 op beide percelen afzonderlijke huurhuizen bouwen, met een vrijwel identieke opzet.
Ruim een eeuw later kreeg Herengracht 284 zijn huidige allure, toen broer en zussen David, Margaretha en Hillegonda Rutgers het huis ingrijpend lieten verbouwen. Voor hun gezamenlijke bewoning lieten zij een achterhuis bouwen en een representatieve zaal op de eerste verdieping realiseren. Het plan was om er samen te gaan wonen, maar het lot besliste anders. David overleed nog tijdens de bouw en Margaretha enkele jaren later. Hillegonda bleef alleen achter en woonde er tot haar dood in 1743 met haar dienstpersoneel.
Het huis bleef vervolgens in bezit van de familie Rutgers, totdat het in 1781 op een veiling werd verkocht. De nieuwe eigenaar werd koopman Arnoldus Johannes van Brienen, die het pand een jaar later schonk aan zijn pas getrouwde zoon Willem Joseph van Brienen. Daarmee begon de periode waaraan het huis zijn naam dankt.
Een gevel die gezien mag worden
Het huidige uiterlijk van Huis van Brienen is grotendeels het resultaat van de verbouwing van 1728. Vermoedelijk was architect Frans Blancard (1704–1744) verantwoordelijk voor het ontwerp. Van zijn hand is een ontwerptekening bewaard gebleven voor de porte-brisée, de dubbele openslaande deur tussen de voorkamer en eetkamer.
Ondanks de verbouwing bleven belangrijke delen van het 17de-eeuwse huis behouden, waaronder de muren, balklagen, vloeren en kapconstructie.
De oorspronkelijke trapgevel maakte plaats voor een zandstenen lijstgevel. Een bordestrap leidt naar de bel-etage en deuren in de natuurstenen plint geven toegang tot het souterrain. De entree zelf is relatief sober, maar de gebeeldhouwde zandstenen versieringen rond de vensters vallen direct op. Krulvormen, acanthusbladeren en bloemmotieven geven de gevel zijn rijke uitstraling.
De gevel is ontworpen volgens de principes van de Lodewijk XIV-stijl, waarin symmetrie een belangrijke rol speelt. Dat is zelfs zichtbaar in de twee hijsbalken boven in de gevel: slechts één werd gebruikt om goederen naar boven te hijsen, terwijl de andere puur voor het evenwicht in het ontwerp werd aangebracht.
Een huis gebouwd rond licht en comfort
Zoals veel Amsterdamse grachtenhuizen bestaat Huis van Brienen uit een voorhuis en een achterhuis, gescheiden door een binnenplaats. Die open ruimte was essentieel voor de lichtinval in het diepe pand. De binnenplaats heeft bovendien een bijzondere schermwand, voorzien van een beeld van de godsvrucht. Achter deze wand bevonden zich de toiletvoorzieningen.
Het huis beschikt over een souterrain, een bel-etage, een eerste verdieping en twee zolderverdiepingen. De bewoners leefden voornamelijk op de bel-etage en de eerste verdieping. In het souterrain bevonden zich de keuken en een restant van een drijvende kelder. De hogere verdiepingen werden gebruikt voor opslag.
De kunst van het evenwicht
Wie Huis van Brienen betreedt, komt binnen in een lange gang met een vloer van marmeren tegels. Zowel de wanden als het plafond zijn afgewerkt met rijk stucwerk.
Kenmerkend voor het interieur is de nadruk op symmetrie. De dubbele deuren naar de representatieve vertrekken liggen exact tegenover elkaar. Sommige deuren aan de linkerzijde blijken echter schijndeuren te zijn: ze zijn uitsluitend aangebracht om het perfecte evenwicht te bewaren. Zelfs de marmeren vloer is zo gelegd dat de adering van de natuursteen gespiegeld doorloopt.
Aan het einde van de gang bevindt zich een monumentaal trappenhuis met een verfijnd gesneden lindehouten balustrade. Het houtsnijwerk behoort tot de mooiste onderdelen van het interieur.
Tussen ontvangst en diner
De antichambre, de voorkamer van het huis, laat mooi zien hoe het interieur door de eeuwen heen veranderde. De 18de-eeuwse houten wandafwerking bleef behouden, maar werd later aangevuld met elementen uit de Lodewijk XVI- en late empirestijl en met invloeden uit Egypte en het oude Rome.
Bijzonder zijn de historische sassinetten: zonweringen die aan de binnenzijde van de ramen werden gebruikt en maar zelden bewaard zijn gebleven. Ook staat hier nog een penanttafel uit de tijd van de verbouwing van 1728, een wandtafel die tussen twee ramen werd geplaatst.
Dubbele openslaande deuren verbinden de antichambre met de eetkamer in Lodewijk XVI-stijl. Aan de kant van de eetkamer zijn deze deuren voorzien van spiegelpanelen. Door een reactie tussen de zilverfolie en het hout zijn de spiegels in de loop der tijd verkleurd.
De wanden van de eetkamer zijn bekleed met zeldzame blauwe zijdedamast uit de 18de eeuw.
Verborgen luxe in de tuinkamer
Aan het einde van de gang ligt de tuinkamer, oorspronkelijk de eetkamer van het huis. Ooit waren de wanden hier bekleed met kostbaar goudleer. Van deze wandbekleding zijn nog sporen teruggevonden.
In de ingebouwde servieskast bevindt zich een klein kraantje waarmee de vrouw des huizes na het diner haar servies kon afspoelen. Tijdens de restauratie van 1996 door Hendrick de Keyser Monumenten werd bovendien de oorspronkelijke ontwerptekening van de kast ontdekt. Daarop is te zien hoe verschillende etagères waren aangebracht om kostbaar glaswerk en servies tentoon te stellen.
Een zaal vol kunst en status
Het absolute hoogtepunt van Huis van Brienen bevindt zich op de eerste verdieping aan de tuinzijde: de grote zaal.
De wanden zijn voorzien van houten betimmeringen met landschapsschilderingen van Dirk Dalens III (1688-1753). Hij beschilderde de zaal in 1733 met idyllische heuvellandschappen, tempels, herders, boeren en zorgvuldig uitgewerkte planten en insecten.
In de afgeronde hoeken van de zaal zijn de vier seizoenen en verschillende levensfasen afgebeeld. Deze zijn grotendeels in grijstinten geschilderd, met subtiele kleuraccenten.
Ook het plafond vormt een kunstwerk op zichzelf. De schilderingen zijn gemaakt door Anthonie Elliger (1701-1781). Het centrale plafondstuk verbeeldt handel, zeevaart en welvaart, omringd door vier schilderingen in grijstinten die de elementen aarde, water, lucht en vuur voorstellen.
Boven de marmeren schouw hangen een spiegel en een schilderij van de Vestaalse Maagden, de priesteressen van de Romeinse godin Vesta.
Onder dit alles ligt een Deventertapijt. Deze tapijten stonden bekend om hun hoge kwaliteit en waren kostbare statussymbolen. Het exemplaar in Huis van Brienen werd speciaal voor deze zaal vervaardigd, vermoedelijk in opdracht van een huurder in het midden van de 19de eeuw.
Waarom in de collectie van Hendrick de Keyser
Huis van Brienen behoort tot de best bewaarde grachtenhuizen van Amsterdam. Niet alleen de zandstenen voorgevel en het 18de-eeuwse achterhuis bleven grotendeels behouden, ook binnen is uitzonderlijk veel van het historische interieur bewaard gebleven.
Dat is bijvoorbeeld te zien aan de sassinetten, de penanttafel en de zeldzame blauwe damastbespanning. Samen met de verschillende historische vertrekken laten ze zien hoe het huis door de eeuwen heen werd bewoond en ingericht.
Huis Van Brienen vandaag de dag
In 1933 schonk de zoon van Angélique van Brienen het huis aan Hendrick de Keyser Monumenten. Daarbij stelde hij één voorwaarde: het pand moest worden vernoemd naar zijn moeder. Sindsdien draagt het de naam Huis van Brienen.
In de loop van de twintigste eeuw kreeg het huis verschillende functies. De voorkamer werd verhuurd aan een kunsthandelaar en de eetkamer bleek een geliefde vergaderlocatie voor historische verenigingen. In de jaren zestig was hier zelfs het secretariaat van Hendrick de Keyser Monumenten gevestigd.
Nadat Hendrick de Keyser het huis in bezit kreeg, werd het tussen 1960 en 1980 stapsgewijs gerestaureerd. Daarbij kwamen zowel de fundering als het interieur en de schermwand op de binnenplaats aan bod.
Tegenwoordig verhuurt Hendrick de Keyser Monumenten de bovenverdiepingen als woonruimte. De bel-etage en de monumentale zaal zijn beschikbaar voor bijeenkomsten en evenementen, waardoor dit bijzondere grachtenhuis nog altijd een plek is waar mensen samenkomen, net als bijna drie eeuwen geleden.
Huis van Brienen is opgenomen in de podwalk "Hoor Hendrick Amsterdam"
Ontdek de verhalen achter de Amsterdamse grachten. Beluister het fragment of loop de hele wandeling.