Aan de Herengracht in Amsterdam staat een grachtenpand met een verrassend rijk interieur. Achter de sobere 19de-eeuwse classicistische lijstgevel schuilt een interieur met stucwerk in Lodewijk XIV-stijl. Het huis werd in 1732 gebouwd door en voor de metselaar Arnoldus van Sprang.
Herengracht 241 staat op een ondiep perceel aan de oostzijde van de gracht. Deze situatie ontstond door de stadsuitbreidingen van de 17de eeuw. Tijdens de Derde Uitleg werd de Achtergracht verder uitgegraven en verbreed tot de prestigieuze Herengracht. Omdat deze gracht dicht bij het Singel werd aangelegd, zijn de percelen aan deze zijde relatief ondiep en was er weinig ruimte voor een tuin of achterhuis.
Een grachtenhuis met een ‘leugenaar’
Herengracht 241 heeft een hoge, sobere lijstgevel van maar liefst zes bouwlagen. Schijn bedriegt echter: het pand is in werkelijkheid twee verdiepingen lager dan de voorgevel doet vermoeden. Achter de twee bovenste bouwlagen bevindt zich slechts een zadeldak. Het huis heeft een zogeheten leugenaar: schijnverdiepingen die het hoger laten lijken dan het werkelijk is.
Het pand bestaat uit een souterrain, bel-etage, twee verdiepingen en een zolder met vliering. Op de bel-etage loopt een lange gang, versierd met uitzonderlijk rijk stucwerk in Lodewijk XIV-stijl. Zowel de vloer als de lambrisering zijn van marmer voorzien. Aan het einde van de gang bevindt zich, op de binnenplaats, een uitbouw met de trap. Deze monumentale trap valt op door zijn houten balustrade met fijn houtsnijwerk onder de aanzet van de treden.
De pronkkamer op de eerste verdieping
Omdat de trap in een uitbouw ligt, is er op de bel-etage plek voor een zijkamer en een ruime binnenkamer. Herengracht 241 is namelijk een smal en relatief ondiep pand. Het plafond van de zijkamer is versierd met stucwerk in Lodewijk XIV-stijl. De eigenlijke pronkkamer bevindt zich in dit huis, niet op de bel-etage zoals gebruikelijk, maar op de eerste verdieping. De pronkkamer heeft een omgaande lambrisering, getimmerde wand en een omlijsting voor schilderingen boven de deuropeningen (of bovendeurstukken) die helaas niet bewaard zijn gebleven. De plafondschildering is wel bewaard. Het plafond is in de hoeken gedecoreerd met stucwerk dat de vier seizoenen verbeeld door gevleugelde kinderfiguurtjes (putti). Op de schildering in het midden is Flora, de godin van de lente en bloemen, afgebeeld. Het is waarschijnlijk geschilderd door Jurrian Buttner (die ook de plafondschildering in Huis Bartolotti heeft gemaakt) in olieverf op stuc. Deze combinatie is ongebruikelijk: in Nederland zijn er maar drie bewaard gebleven.
Waarom in de collectie van Hendrick de Keyser
Herengracht 241 maakt deel uit van de huizencollectie van Hendrick de Keyser Monumenten vanwege het rijke interieur dat in het huis bewaard is gebleven. De plafondschildering van Jurrian Buttner, het monumentale trappenhuis met verfijnd houtsnijwerk en de stucplafonds in Lodewijk XIV-stijl geven een bijzonder beeld van de interieurkunst in het Amsterdam van de 18de eeuw.
Daarnaast is het pand een gaaf bewaard voorbeeld van een relatief klein Amsterdams grachtenhuis met een opvallend rijk gedecoreerd interieur. Ook de ruimtelijke indeling is opmerkelijk: de pronkkamer bevindt zich hier niet op de bel-etage, zoals gebruikelijk, maar aan de voorzijde van de eerste verdieping. Daarmee laat het huis zien dat ook in bescheidener grachtenhuizen veel aandacht werd besteed aan representatieve vertrekken en interieurafwerking.
Het leven achter de (sobere) gevel
Over de eerste eigenaren van nummer 241 is helaas weinig bekend. In de 17de eeuw wisselde het pand regelmatig van eigenaar: in 1623 was het bijvoorbeeld in bezit van makelaar Jan Pietersz, en tussen 1650 en 1660 van houtkoper Jan Teringh.
In 1731 werd het huis gekocht door Arnoldus van Sprang (1689–1759), meestermetselaar en makelaar. Waarschijnlijk gingen zijn zaken goed, want hij liet het pand, waar hij zelf ging wonen, ingrijpend verbouwen. Het huis kreeg een halsgevel met klauwstukken en siervazen in Lodewijk XIV-stijl. Dat moet een groot contrast zijn geweest met de huidige, sobere 19de-eeuwse lijstgevel.
Arnoldus woonde er eerst met zijn vrouw Geertruyd van Balckenschooten en later met zijn tweede vrouw Rebecca Kat. Na hun overlijden, Arnoldus in 1759 en Rebecca in 1768, kwam het huis in handen van Dick Gijbe van Sprang, die er samen met zijn zus Maria woonde. Na haar overlijden in 1798 werd Herengracht 241 geveild.
In de 19de en 20ste eeuw kende het pand verschillende eigenaren en werd het vaak verhuurd. Later kreeg het een functie als kantoor en winkel. Tussen 1922 en 1935 exploiteerden Maaike Petronella van Eden en Frederik Willem Cornelis hier het lokaal bekende restaurant Kollöffel.
Herengracht 241 vandaag
Herengracht 241 is sinds 2006 eigendom van Hendrick de Keyser Monumenten, die historische huizen en hun interieurs beheert en behoudt voor de toekomst. In het pand bevinden zich meerdere appartementen die worden verhuurd.
Tijdens een restauratie in 2007 werd achter een verlaagd plafond het oorspronkelijke 18de-eeuwse stucplafond teruggevonden. Dit bijzondere huis laat zien dat een rijke interieurafwerking in de 18de eeuw niet alleen was voorbehouden aan de grote grachtenhuizen.
Luister en loop de Podwalk!
Herengracht 241 is onderdeel van de podwalk Hoor Hendrick Amsterdam. Ontdek de verborgen verhalen van de Amsterdamse grachten.
Beluister hieronder het fragment van Herengracht 241 of loop de hele wandeling.
