Aan de Oude Delft staat een statig huis dat in de 18de eeuw speciaal werd gebouwd om talentvolle weesjongens een toekomst te geven. Ze woonden hier en kregen onderwijs in techniek en kunst, betaald uit de nalatenschap van de rijke Maria Duyst van Voorhout. Achter de gevel zijn bijzondere herinneringen aan die tijd bewaard gebleven. Zo behoort de rijk versierde regentenkamer tot de best bewaarde kamers in Lodewijk XV-stijl van Nederland.
Ambachtsschool voor weesjongens
Maria Duyst van Voorhout (1662–1754) kwam uit een rijke koopmansfamilie en was de laatste telg uit dit geslacht. Al op relatief jonge leeftijd was Maria zelf wees geworden: haar moeder overleed toen ze drie jaar oud was en haar vader vlak na haar twaalfde verjaardag. Ze trouwde later twee keer en kreeg met haar tweede echtgenoot, baron Frederik Adriaan van Reede, één dochtertje. Het meisje overleed toen ze pas vijftien maanden oud was.
Maria hield zelf de beschikking over haar grote familiekapitaal. Toen zij in 1754 overleed, liet ze haar vermogen na voor een bijzonder doel: ‘om de ouderloze jeugd in kunsten te onderwijzen’. Uit haar nalatenschap werden drie Fundaties van Renswoude opgericht, in Delft, Den Haag en Utrecht. Talentvolle weesjongens konden er wonen en onderwijs volgen.
De fundaties werden genoemd naar het Kasteel Renswoude, waar Maria lange tijd woonde.
De Delftse Fundatie was bedoeld voor meer dan dertig kinderen. In de praktijk verbleven er nooit meer dan twaalf jongens tegelijk.
Een enorm gebouw voor wonen en leren
Voor de Delftse Fundatie verrees aan de Oude Delft een nieuw gebouw, ontworpen door de Italiaanse beeldhouwer en stucwerker Joseph Bollina (1680–1760). Het Fundatiehuis geldt als een van zijn meesterwerken en werd in 1759 voltooid.
Het complex was oorspronkelijk maar liefst zeventig meter diep. Achter het voorhuis lagen drie achterhuizen met onder meer leslokalen, een eet- en slaapzaal en de vertrekken van de binnenvader, die verantwoordelijk was voor de dagelijkse zorg en begeleiding van de jongens.
Op de verdieping van het voorhuis lagen een tekenzaal en een instrumentenkamer. Een inventaris uit 1768 vermeldt onder meer een microscoop, passer, octant en luchtpomp. De opleiding werd afgestemd op de talenten van de leerlingen. Zo werden jongens opgeleid tot ingenieur, architect, landmeter of instrumentmaker. Anderen richtten zich op de schilderkunst of beeldhouwkunst. Een van de jonge wezen, Frederik Willem Conrad, kraste zijn initialen en het jaartal in een glasvenster in het gangetje waar leerlingen moesten wachten voor hun examen. Was het de spanning? Aan talent ontbrak het hem in ieder geval niet: rond zijn elfde tekende hij al opvallend knap de gevel van de Fundatie. Later werd hij ingenieur bij Waterstaat.
Van het oorspronkelijke complex zijn nu alleen het voorhuis en het eerste achterhuis over. De andere twee achterhuizen werden in de 19de en 20ste eeuw gesloopt.
Een gevel met een boodschap
De voorgevel van de Fundatie is drie vensters breed en staat op een natuurstenen plint. Rond de entree en de vensters erboven loopt een sierlijke houten omlijsting in Lodewijk XV-stijl. Boven het middelste raam op de begane grond staat een tekst ter herinnering aan Maria Duyst:
Hier leeft Maria Duyst onsterflyk door haar sterven,
Deez stichting was haar wil, zy heeft een schat doen erven.
De boodschap is duidelijk: Maria Duyst leeft na haar dood voort dankzij de stichting die zij met haar nalatenschap mogelijk maakte. Daarboven bevindt zich haar familiewapen. Nog een verdieping hoger staat in Romeinse cijfers MDCCLIX: 1759, het jaar waarin het gebouw werd voltooid.
Achter de voordeur ligt een brede gang met sierlijk stucwerk op de wanden en plafonds. Hier staat tegen de wand ook een opmerkelijke volledig in marmer uitgevoerde gangbank. Boven de bank zijn putti met de wapens van de eerste regenten in het stucwerk verwerkt. Tegenover de bank geven dubbele deuren toegang tot de regentenkamer. Hier vergaderden de regenten die de Fundatie bestuurden en beslisten zij onder meer welke jongens werden toegelaten.
Moederliefde, wijsheid en onderwijs
De regentenkamer behoort tot de best bewaarde kamers in Lodewijk XV-stijl van Nederland. Hier kwamen de regenten bijeen die de Fundatie bestuurden.
Het stucwerk op de wanden en het plafond vertelt veel over het doel van de Fundatie. Op het plafond is een vrouw met een ooievaar afgebeeld, omringd door putti. Zij staat symbool voor moederliefde en liefdadigheid. Boven de marmeren schouw is Minerva te zien, de godin van de wijsheid. Om haar heen staan voorwerpen die verwijzen naar kunst en wetenschap, waaronder een sterrenkijker en een wereldbol.
Tijdens een restauratie door Hendrick de Keyser werden zachtboardplaten van de wanden verwijderd. Daarachter kwam een uitzonderlijke 18de-eeuwse rode velours wandbespanning met bloemmotieven tevoorschijn. Vermoedelijk is deze in 1759 aangebracht door de Delftse behanger Leendert Zwaanhals, wiens naam in de bouwrekeningen voorkomt.
Blote voetjes in de regentessekamer
Achter de regentenkamer ligt de regentessekamer. De regentessen hielden toezicht op het dagelijks leven binnen de Fundatie, waaronder het huishouden en de keuken. Hun kamer bevond zich oorspronkelijk in het achterhuis, waar ook de huishoudelijke vertrekken lagen.
Aan het einde van de 18de eeuw verhuisden de regentessen naar het voorhuis. Daar werden twee leslokalen samengevoegd en ingericht als nieuwe regentessekamer. De kamer heeft grijze betimmeringen in Lodewijk XVI-stijl. Opvallend is de 19de-eeuwse beschilderde vloer, gemaakt met een techniek die ‘blotevoetjesmarmer’ wordt genoemd. Eerst werd een laag verf aangebracht en gedroogd. Daarover kwam een tweede laag in een iets andere tint. Door met blote kindervoetjes door deze nog natte verf te lopen, ontstond een prachtig patroon. Na het drogen werd de vloer afgewerkt met vernis. Wie goed kijkt, kan de voeten en tenen er nog in herkennen.
Verder naar achteren lagen de huishoudelijke vertrekken. Tot 1911 bevond zich hier ook de grote 18de-eeuwse keuken. Op de verdieping waren onder meer de ziekenzaal en de kamer van de binnenmoeder.
De verhalen van de Fundatie
In de Fundatie van Renswoude zijn nog altijd sporen te vinden van de jongens die hier woonden en leerden en van de mensen die de Fundatie bestuurden. Luister naar het fragment uit Hoor Hendrick en hoor meer over de bijzondere geschiedenis en het interieur van dit huis.
Een bord vol schenkers
De Fundatie kon haar werk eeuwenlang mede dankzij schenkingen en nalatenschappen voortzetten. De namen van veel van die gevers werden vastgelegd op een groot schenkersbord dat nog altijd in de Fundatie hangt. Ruim 130 namen staan erop, met bedragen die uiteenlopen van één gulden tot duizenden guldens.
Een van de opvallendste vermeldingen dateert uit 1712. Een ‘zeeker meysie in deezen huyse opgevoed’ schonk dat jaar 200 gulden. Wie zij was, staat er niet bij.
De grootste schenking die op het bord wordt genoemd, kwam van Anna Cornelia Kerckhof. Zij schonk in 1868 en 1869 samen 10.192 gulden. Haar bijdrage was zo groot dat de regenten haar portret lieten schilderen.
Vertrekken en weer terugkomen
In 1803 verhuisde de Fundatie naar een groter pand aan de Oude Delft. Dat bleek te ambitieus. Financiële problemen dwongen de regenten het in 1812 weer te verkopen en een kleiner pand te huren.
In 1843 deed zich een bijzondere kans voor: de Fundatie kon haar oude huis op nummer 49 terugkopen. Het gebouw was inmiddels verkleind tot een voorhuis met twee achterhuizen en verbouwd tot woonhuis.
Vanaf 1863 kregen de jongens hun onderwijs buiten de deur en woonden zij alleen nog in de Fundatie. In 1911 werd het gebouw verkocht aan professor Henri ter Meulen. Hij liet het verder verkleinen. Het tweede achterhuis verdween en op die plek kwam een tuin.
Behouden door Hendrick de Keyser
In 1936 kocht Vereniging Hendrick de Keyser het pand. Bijzonder is hoeveel van het 18de-eeuwse interieur bewaard is gebleven. In de regentenkamer zijn onder meer de oorspronkelijke wandbespanning, het stucwerk en de marmeren schouw nog aanwezig.
Hendrick de Keyser restaureerde het pand in de loop der jaren verschillende keren. In de jaren zeventig werd een deel van het gebouw aangepakt, waarbij de restauratie zich vooral richtte op de dakconstructies. In 2002 volgden de representatieve vertrekken op de begane grond, waaronder de regenten- en regentessenkamer. Delen van het pand worden als kantoorruimte verhuurd.
De Fundatie zelf bestaat nog steeds en ondersteunt studerende jongeren in Delft of afkomstig uit Delft met studiebeurzen. Vanaf 2006 vinden ook de vergaderingen van de Fundatie weer plaats in de oude regentenkamer.
De geschiedenis van de Delftse Fundatie is nauw verbonden met die van de Fundaties in Den Haag en Utrecht: alle drie kwamen ze voort uit de nalatenschap van Maria Duyst. In 2026 werd ook de Utrechtse Fundatie onderdeel van de collectie van Hendrick de Keyser Monumenten. Daarmee bewaren we nu twee van de drie Fundaties van Renswoude.
