In het museumkwartier in Utrecht sluit een groot, statig pand de zichtas van de Lange Nieuwstraat af: de Utrechtse Fundatie van Renswoude. Dit markante gebouw werd in 1756 ontworpen door de bouwmeester en steenhouwer Joan Verkerk (1699-1769) in Lodewijk XV-stijl en geldt als één van de best bewaarde ensembles uit deze tijd. Het werd gesticht uit de omvangrijke nalatenschap van Maria Duyst van Voorhout, als opleidingsinstituut voor talentvolle weeskinderen.
De Utrechtse Fundatie
Het complex bestaat uit drie vleugels van drie bouwlagen, die in U-vorm aan de achterzijde een binnentuin omsluiten.
De voorgevel is zo goed als symmetrisch. De zijvleugels zijn opgetrokken in baksteen op een hardstenen plint. In de linkervleugel ligt de ingangspartij, terwijl de rechtervleugel al langer niet meer tot het bezit van de Fundatie behoort. Het middendeel van de voorgevel is volledig opgetrokken in natuursteen, om de kostbaarheid van dit bijzondere gebouw te benadrukken. Dit deel springt enigszins naar voren (een zogeheten middenrisaliet) en wordt visueel begrensd door twee Korinthische pilasters die een verhoogde lijstgevel dragen. De middenas wordt benadrukt door het lofdicht in marmer gebeiteld ter ere van Duyst van Voorhout, de sierlijke voluten rond het middelste raam op de eerste verdieping en net onder de kroonlijst het wapenschild van de familie.
De achtergevel is sober in vergelijking met de voorgevel en geheel opgetrokken in baksteen. De middenas wordt hier geaccentueerd door drie blinde vensters, waarvan de bovenste is gedecoreerd met een zonnewijzer.
Der Duitsen Laatste Telg, Renswoudes edele vrouw,
Schonk Utrechts kinderhuis, dit treffelijk gebouw,
Om de ouderloze jeugd in kunsten te onderwijzen.
Een interieur in Lodewijk XV-stijl
Achter de voordeur ligt een lange gang, verfraaid met weelderig stucwerk in Lodewijk XV-stijl. Een eikenhouten, monumentale trap, gedecoreerd met houtsnijwerk van Adrianus Beertens, leidt naar de regentenzaal. Halverwege de gang verbindt een tweede trap alle verdiepingen met elkaar. De trap is gesneden in kostbaar mahoniehout en aan de onderzijde afgewerkt met rococostucwerk.
Boven de toegangsdeuren naar andere vertrekken – de portrettenkamer, de garderobe, de keuken, de collegezaal en het kantoor van de chatelaîne (conciërge) – zijn in stuc beeltenissen aangebracht van verschillende disciplines die in dit gebouw werden onderwezen. Penselen en een schildersezel verwijzen bijvoorbeeld naar schilderkunst, een globe, passer en meetinstrumenten herinneren aan vakken als navigatie en bouwkunde.
De portrettenkamer en de collegezaal
De portrettenkamer, links achter de voorgevel, werd in eerste instantie gebruikt om privélessen te geven. Zo ontving de schrijfster Belle van Zuylen hier bijvoorbeeld wiskundeles. Aan de wanden hangen portretten van de regenten. In de 20ste eeuw zijn de getekende portretten van de eerste leerlingen, die werden opgeleid tot architect, schilder of chirurgijn, toegevoegd. De groenkleurige betimmering is toen ook aangebracht.
Aan het einde van de gang ligt de grote collegezaal. De zaal kreeg in 1937 een historiserende inrichting, alsof het ook een regentenzaal is geweest. De groengeschilderde grenenhouten tafel in het midden van de zaal dateert nog uit de collegezaaltijd. In een vitrinekast in Lodewijk XV-stijl zijn delen van twee bijzondere, Chinese porseleinen serviezen in het bezit van de Utrechtse Fundatie tentoongesteld: het haantjesservies en het wapenservies. Met name het wapenservies is uitzonderlijk groot en omvat zo’n 300 stuks. Het is gedecoreerd met een gouden bies, het wapenschild van de baron Van Reede, de echtgenoot van Maria Duyst, en bloemen in de emaille: geel, groen, blauw en roze.
De regentenzaal
De voornaamste ruimte is de regentenzaal, gelegen in de middelste vleugel op de beletage. De ruimte wordt gezien als één van de Nederlandse topstukken van de Lodewijk XV-stijl. Het plafond is voorzien van weelderig en golvend stucwerk, afgezet met gouden en lichtgroene accenten. In het midden verbeeldt een plafondstuk van oud-leerling Jan Craco (1745-1806) een wolkenhemel met putti. Vier bovendeurstukken verbeelden de vier seizoenen. Blikvanger in de kamer is een lichtgrijze marmeren schouw, naar ontwerp van Verkerk. De schouw is een eerbetoon aan Maria Duyst van Voorhout. Het omvat een portret van Maria, geschilderd door Jan Maurits Quinkhard, een lovende tekst en zestien wapenschilden die illustreren dat haar voorouders van hoge komaf waren. De regentenzaal bevat ook nog twee portretten van Maria Duyst en haar echtgenoot Frederik Adriaan van Reede, geschilderd door Adriaen van Heusden rond 1685.
In het midden van de zaal staat een eikenhouten vergadertafel uit 1764. In 1862 besloten de regenten de tafel te verfraaien met twee bronzen colonnes waar later lampenkappen op zijn aangebracht. De armstoelen rond de tafel zijn vervaardigd in notenhout en komen uit de 18de eeuw. De rug en de zitting zijn tijdens de restauratie in 1988 opnieuw bekleed met een blauwfluwelen stof met 18de-eeuwse bloemmotieven. De zaal bevat ook nog twee eikenhouten commodes in neoclassicistische stijl uit de 18de eeuw.