Aan de Zeedijk in Amsterdam staat een oud huis met één van de laatste twee overgebleven houten gevels van de stad. Volgens de overlevering dronken, feestten en overnachtten hier al in de 16de eeuw zeelieden van heinde en verre. Bij gebrek aan geld zouden zij hun rekening soms hebben betaald met een exotisch aapje dat zij van verre reizen hadden meegebracht. Zo zou de uitdrukking 'in de aap gelogeerd zijn' zijn ontstaan: berooid achterblijven na een bezoek aan de herberg. Of het verhaal waar is, blijft onzeker, maar het huidige Café In ’t Aepjen, gevestigd in het pand, houdt de legende levend.
Een zeldzaam houten huis aan de Zeedijk
Het Aepgen behoort tot de oudste huizen aan de Zeedijk en werd gebouwd rond 1550, in een periode waarin Amsterdam langzaam veranderde van een houten naar een stenen stad. Achter de gevel schuilt een stenen huis met een vrijwel volledig bewaard gebleven houtskelet uit de 16de eeuw. Het pand bestaat uit een kelder, begane grond, twee verdiepingen en een zolder. Vooral op de eerste en tweede verdieping is de oorspronkelijke houten constructie nog goed zichtbaar.
Bijzonder is de houten voorgevel, een zeldzaamheid in Amsterdam. Rond 1600 werd houtbouw verboden vanwege het grote risico op stadsbranden. Toch verdwenen houten gevels niet direct uit het straatbeeld. Ze waren niet goedkoper dan stenen gevels, maar maakten wel grotere ramen en meer lichtinval mogelijk.
De huidige donkergroene gevel kreeg zijn karakteristieke uiterlijk rond 1800. Toen werden de vensters op de eerste verdieping vernieuwd, kwamen er sierlijke consoles onder de tweede verdieping en kreeg de gevel een kroonlijst in Lodewijk XVI-stijl.
Een huis met vele functies
Het Aepgen heeft in de loop der eeuwen dienstgedaan als woonhuis, winkel en pakhuis. De voornaamste vertrekken van het huis bevinden zich op de begane grond en eerste verdieping. Dit blijkt uit de stookplaatsen tegen de achtergevel. Onder de moerbalken van de eerste verdieping zijn nog enkele rijk versierde houten sleutelstukken uit de renaissance bewaard gebleven.
Ook de handelsfunctie van het pand is nog zichtbaar. In de vloeren zitten hijsluiken waarmee goederen binnenshuis naar de zolder konden worden gehesen. De hijshaak aan de voorgevel, die daarbij werd gebruikt, is waarschijnlijk rond 1800 aangebracht.
Meer dan 450 jaar geschiedenis aan de Zeedijk
Toen Het Aepgen werd gebouwd, lag de Zeedijk nog buiten de stadsmuren van Amsterdam. In de 16de eeuw bevonden zich hier houtwallen en later teertuinen, waar materialen voor de scheepvaart werden verwerkt. Pas nadat de teerkokerijen in 1664 vanwege brandgevaar moesten vertrekken, werd de omgeving langzaam dichter bebouwd. Het Aepgen stond er toen al meer dan een eeuw.
Het pand wordt al genoemd in belastingregisters uit 1543 en 1553. Uit houtonderzoek blijkt dat het huis tussen 1545 en 1550 is gebouwd. De eerste bekende eigenaar was Jan Claesz 'int Aepgen', aan wie het pand vermoedelijk zijn naam dankt.
Vanaf 1557 wisselde Het Aepgen verschillende keren van eigenaar. Het huis werd verhuurd en kreeg uiteenlopende functies. In de tweede helft van de 17de eeuw vestigde papierverkoper Jan Veltman er een papierwinkel, die later door zijn zoon werd voortgezet.
Ook in de 19de eeuw bleef het pand een plek van handel. Vanaf 1838 was er een kruidenierswinkel gevestigd. Rond 1878 werd Het Aepgen opgeknapt en kreeg het de huidige winkelpui, vermoedelijk in opdracht van de nieuwe eigenaar, kruidenier Friedrich Wilhelm August Greimann.
Waarom Het Aepgen thuishoort in de collectie
Het Aepgen is voor Hendrick de Keyser Monumenten van belang omdat het één van de weinige Amsterdamse huizen is met een vrijwel intact 16de-eeuws houtskelet. Daarnaast behoort het tot de laatste twee huizen in Amsterdam met een houten voorgevel waarin nog onderdelen van vóór 1700 aanwezig zijn.
Behouden voor de toekomst
Hendrick de Keyser Monumenten verwierf Het Aepgen in 1920 tijdens een publieke veiling. In eerste instantie werd het verhuurd als winkel en woonhuis. Tussen 1986 en 1987 volgde een ingrijpende restauratie, waarbij ook archeologisch onderzoek in de kelder plaatsvond. Daarbij werd onder meer de beerput teruggevonden die al in archiefstukken uit 1599 en 1608 werd genoemd. Ook bleek dat het huis, uitzonderlijk voor Amsterdam, geen traditionele paalfundering had.
Vanaf het einde van de jaren tachtig kreeg de begane grond opnieuw een horecafunctie als Café In ’t Aepjen, terwijl de verdiepingen werden ingericht als hotelsuites voor het naastliggende hotel. In 2015 werd Het Aepgen opnieuw gerestaureerd.
