De Burcht behoort tot de belangrijkste ontwerpen van architect H.P. Berlage. Hij ontwierp het voormalige vakbondsgebouw van de Algemene Nederlandsche Diamantbewerkersbond (A.N.D.B.) in 1900 als een Gesamtkunstwerk, waarin hij de idealen van de vakbeweging vormgaf. Die idealen, zoals solidariteit, saamhorigheid en de ontwikkeling van arbeiders, zijn overal in het ontwerp terug te zien: in de architectuur, het kleur- en lichtgebruik en de symbolische schilderingen van Richard Roland Holst.
De vakbond achter De Burcht
De staking van de diamantbewerkers in 1894 leidde tot de oprichting van de A.N.D.B. onder leiding van Henri Polak (1868-1943), de grondlegger van de moderne Nederlandse vakbeweging. De bond groeide uit tot de grootste en invloedrijkste vakbond van Nederland en liep voorop in de strijd voor betere arbeidsomstandigheden.
In 1897 pleitte Polak voor een eigen bondsgebouw. In de Amsterdamse Plantagebuurt vond hij een geschikte locatie en hij vroeg Hendrick Petrus Berlage een ontwerp te maken voor wat later De Burcht zou worden. Zijn eerste ontwerp, met een grote vergaderzaal, werd vanwege de brandveiligheid afgekeurd. Een aangepast ontwerp met twee kleinere zalen kreeg wel een vergunning en werd in 1900 voltooid.
Onder leiding van Polak bleef de bond vooruitstrevend. In 1911 wisten de diamantbewerkers de achturige werkdag af te dwingen. Polak streefde bovendien naar de persoonlijke ontwikkeling van arbeiders en moedigde hen aan boeken te lezen, concerten te bezoeken en geen alcohol te drinken.
Van bloei naar neergang
Door het succes van de bond ontstonden al in 1912 plannen om De Burcht uit te breiden. Vier naastgelegen panden werden aangekocht en Berlage maakte opnieuw een ontwerp. De uitbreiding werd uiteindelijk niet uitgevoerd; er kwamen alleen doorgangen naar de naastgelegen panden.
Na het 25-jarige jubileum van de bond in 1919 brak een moeilijke periode aan. De Amsterdamse diamantindustrie verloor terrein aan Antwerpen en na de beurscrisis van 1929 nam de werkloosheid sterk toe. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg de bond de genadeklap. Een groot deel van de diamantbewerkers was Joods en werd gedeporteerd. Ook Henri Polak werd in 1940 gearresteerd. Hij overleed in 1943 aan een longontsteking voordat deportatie plaatsvond.
Na de Tweede Wereldoorlog ging de A.N.D.B. op in de Metaalbewerkersbond en later in de Industriebond N.V.V.
Het gebouw: De Burcht van Berlage
Al sinds de oplevering staat het gebouw bekend als 'De Burcht'. De bijnaam verwijst naar de monumentale uitstraling, die Berlage ontleende aan laatmiddeleeuwse Italiaanse stadspaleizen, zoals het Palazzo Vecchio in Florence.
De hoge toren markeert de entree en versterkt de verticale werking van het gebouw. Dankzij de toegangstrappen en de monumentale toegangsboog heeft de entree een imposante uitstraling. Boven de toegangsboog bevindt zich het gebeeldhouwde monogram van de diamantbewerkersbond. Tegelijkertijd sluit het gebouw door het gebruik van baksteen en de sobere gevel goed aan bij de negentiende-eeuwse herenhuizen in de straat.
Berlage liet de constructie bewust zichtbaar en werkte niets weg. Volgens hem moest architectuur eerlijk en begrijpelijk zijn. De Burcht kreeg bovendien moderne voorzieningen zoals elektrisch licht en centrale verwarming. De Burcht geldt als een belangrijk voorbeeld van Berlage's rationalistische architectuur, waarin de constructie zichtbaar blijft en de functie van het gebouw centraal staat.
Het trappenhuis als lichtkunstwerk
Direct achter de entree bevindt zich het indrukwekkende trappenhuis, een van de meest bijzondere ruimten van het gebouw. Daglicht valt via een grote lichtkoepel naar binnen en wordt versterkt door geel geglazuurde bakstenen die naar boven toe steeds lichter van kleur worden. Hier laat Berlage zien hoe licht, kleur en architectuur samen één geheel vormen.
Sinds het 25-jarige jubileum van de bond in 1919 hangt midden in het trappenhuis een twaalf meter lange lamp in de vorm van een diamant, ontworpen door Jan Eisenloeffel (1876-1957). Samen met de natuurstenen trap leidt deze de blik vanzelf omhoog.
Op de bovenste verdieping bevinden zich vijf sjabloonschilderingen die tijdens de restauratie in 2010 onder later schilderwerk werden teruggevonden. De door Berlage ontworpen medaillons verbeelden bewustzijn, offervaardigheid, de A.N.D.B., eenheid en standvastigheid.
Hoor Hendrick: De Burcht
Ontdek het verhaal achter De Burcht. In dit audiofragment vertellen we meer over de geschiedenis, architectuur en restauratie van dit bijzondere monument.
Beluister het audioverhaal.
Acht uur arbeid, acht uur ontspanning en acht uur slaap
Het gebouw is zorgvuldig hiërarchisch ingedeeld. In het souterrain bevond zich de drukkerij, op de bel-etage lagen de bondsraadzaal en kantoren, op de eerste verdieping de bestuurskamer en op de tweede verdieping de bibliotheek met leeszaal.
De bondsraadzaal vormde het hart van het gebouw. Boven een lambrisering van groen geglazuurde bakstenen schilderde Richard Roland Holst in 1907 een monumentale cyclus over verleden, heden en toekomst van de arbeidersbeweging. Doordat Roland Holst een verkeerde schildertechniek had gebruikt, verpoederden de schilderingen langzaam. Daarom verdwenen ze in 1921 achter een houten betimmering. Pas tijdens de restauratie rond 2000 kwamen ze weer tevoorschijn.
De bestuurskamer op de eerste verdieping is het best bewaarde interieur van De Burcht. Oorspronkelijk was dit het kantoor van Henri Polak. Nadat in 1912 de achturige werkdag was ingevoerd, werd de ruimte ingericht als bestuurskamer. De paneelschilderingen van Roland Holst in deze kamer verbeelden de ideale verdeling van het etmaal in drie fasen: ‘Sterke Uren van de Arbeid', ‘Zachte Uren van de Ontspanning' en ‘Diepen Uren van de Slaap'.
Waarom in de erfgoedcollectie van Hendrick de Keyser Monumenten
De Burcht geldt als een van de hoogtepunten uit het oeuvre van architect H.P. Berlage. Het voormalige vakbondsgebouw is een bijzonder voorbeeld van zijn visie op architectuur als Gesamtkunstwerk, waarin architectuur, interieur en kunst één geheel vormen.
Sinds 2007 is De Burcht eigendom van Hendrick de Keyser Monumenten. Het gebouw werd tussen 2008 en 2010 zorgvuldig gerestaureerd. Tijdens deze grote restauratie kwamen onder meer vijf beschilderde medaillons in het trappenhuis weer tevoorschijn, die jarenlang verborgen waren geweest. Tegenwoordig is in De Burcht het Wetenschappelijk Bureau voor de Vakbeweging gevestigd.
De Burcht is niet regulier geopend voor publiek, maar is bij speciale gelegenheden te bezoeken. Zo organiseert Hendrick de Keyser Monumenten af en toe exclusieve rondleidingen voor leden. Houd voor actuele activiteiten de agenda op onze website en de maandelijkse nieuwsbrief in de gaten.
