Aan de Lagedijk in de historische kern van Zaandijk ligt een zeer goed bewaard voorbeeld van een oud Zaans koopmanhuis met een zeer rijk aangekleed interieur. Het is in 1752 gebouwd in opdracht van de koopman en oliefabrikant Cornelis Florisz de Lange.
Een oud-Zaans koopmanshuis aan de Lagedijk
Het huis, grotendeels opgetrokken in baksteen, heeft een symmetrische voorgevel. Opvallend zijn de twee rijkelijk gedecoreerde voordeuren, omringd door zandkleurige ionische pilasters, mogelijk verwijzend naar een voormalige dubbelwoning. De deuren zijn voorzien van fijn houtsnijwerk met elk een medaillon: links verbeeldt de vrouw in het medaillon ‘waakzaamheid’, rechts zou ze de Romeinse landbouwgodin Ceres voorstellen. De ramen boven de deuren zijn voorzien van snijramen in Lodewijk XVI-stijl met vogels en de attributen van de god van de handel, Mercurius, rechts en de god van de zeevaart, Neptunus, links. Boven de daklijst staan twee dakkapellen met twee sierlijke gekrulde wangen.
Een klokgevel en een rococokuif
Aan de achterzijde is in de 18de eeuw een deels houten groen ‘luchthuis’ gebouwd met een klokgevel en een rococokuif. Een luchthuis is een type tuinhuis dat in de 17de en 18de eeuw geliefd was in de Zaanstreek. Hier staat een 18de-eeuwse typische Zaanse schouw of smuiger, gedecoreerd met blauwe tegeltjes in een stermotief in de vuurnis en verder geheel bekleed met blauwe tegels met Bijbelse voorstellingen. Naast het luchthuis staat een langgerekte houten vleugel, een galerij genoemd.
Een interieur in de Lodewijk-stijlen
Achter de linker voordeur bevindt zich een doorlopende gang die afgewerkt is met een plint van marmer en marmerimitatie. De deuren naar de overige vertrekken zijn voorzien van geschilderde mahoniehoutimitaties. Initieel werd de gang onderbroken door een bedstede en trap. De trap is verplaatst en de bedstede is eruit gesloopt in 1885. Opmerkelijk is het stucplafond bij de voordeur dat een schildering op doek bevat die de godin van het huwelijk, Juno, voorstelt.
De rechtergang was historisch gezien waarschijnlijk de hoofdingang van het huis. Deze is bekleed met marmeren vloertegels en een marmeren plint. De wanden en het plafond zijn gedecoreerd met fraai rococostucwerk. Halverwege de gang staat een monumentale houten wenteltrap. De balustrade is in mahoniehoutimitatie geschilderd, zodat deze aansluit bij de deuren in de gang. De trap is verfijnd met krulvormige ornamenten.
De grootste ruimte in het huis is de zaal naast de linker gang, die in zijn huidige verschijningsvorm tot stand is gekomen in 1804. De zaal heeft een fijne groenkleurige houtafwerking met gouden biesjes. Op het houten plafond is een neoclassicistische bloemenschildering aangebracht. De wanden zijn gedecoreerd met voornamelijk Nederlandse landschapsschilderingen van buitenplaatsen en het platteland, en ook enkele (buitenlandse) berglandschappen. Opvallend zijn de figuurtjes gekleed in prestigieuze empirekleding. Tegen de rechterwand staat een lichtgrijze marmeren schouw die mogelijk ouder is dan het vertrek zelf, voorzien van een spiegel en een schilderstuk in grijstinten (grisaille) met een gouden omlijsting. Een marmeren schoorsteenmantel met rococovormen versierd is zeldzaam in de Zaanstreek. De grisaille hoort bij de overige 6 grisailles boven de deuren die de deugden verbeelden.
Exceptionele 18de-eeuwse linnen behangsels
Op de verdieping bevinden zich drie slaapkamers met gaaf bewaard 18de-eeuws linnen behang. De grootste kamer van de drie, de ‘blauwe kamer’, heeft een behangsel in Lodewijk XIV-stijl: licht- en donkerblauwe bloemmotieven op een paarsblauwe achtergrond. Opvallend is de grote schouw met geschilderde marmerimitatie. In de vuurnis zijn blauwe tegels met Hollandse landschapjes aangebracht, omringd door paarsblauwe tegels met Bijbelse voorstellingen. In de ‘groene kamer’ zijn de behangsels versierd met een strooimotief van groene bloemetjes en blaadjes op een soort lila-beige achtergrond. Dit behangsel is nagenoeg volledig intact, op een klein stukje na. Het is mogelijk dat de achtergrond door de jaren is verkleurd. De laatste slaapkamer, de ‘gele kamer’, wordt gekenmerkt door een heldergele achtergrond waarop blauwe blad- en bloemvormen zijn geschilderd.
Deze geschilderde 18de-eeuwse behangsels maken het huis een bijzondere aanwinst voor de collectie van Hendrick de Keyser Monumenten. De linnen behangsels in de drie kamers behoren tot de zeldzame bewaard gebleven voorbeelden van dergelijk behang in Nederland. Daarnaast is het oude raadhuis een fraai, karakteristiek voorbeeld van het Zaanse koopmanhuis, waarvan Hendrick de Keyser nog geen andere voorbeelden in de collectie heeft.
Het leven achter de gevel
Cornelis Florisz de Lange, een koopman en oliefabrikant, liet in 1752 voor zijn nieuwe gezin een woning bouwen aan de Lagedijk. Hij was in 1751 getrouwd met een burgemeestersdochter uit Oostzaan; zij had uit een eerder huwelijk al twee dochters. Een half jaar voor zijn huwelijk had hij aan de Lagedijk het aangrenzende perceel van zijn tante aangekocht. Gezien de opzet van het huis met twee deuren is het mogelijk dat zijn tante enige tijd bij hem woonde. Al in 1758 overleed zijn vrouw, waardoor hij achterbleef met zijn stiefdochters. Bij zijn overlijden in 1765 besluiten de drie vrienden, die hij had aangesteld als executeurs van zijn testament, om het huis te verkopen. Zijn dochter Cornelia Appel en haar echtgenoot Cornelis Gerritsz Honigh, een papierfabrikant, kochten het uit de nalatenschap. Na hun overlijden in 1772 en 1797 erfde hun jongste zoon, Cornelis Cornelisz Honigh, het huis.
Grietje Haremaker en haar drie echtgenoten
Honigh was in 1793 getrouwd met Grietje Jans Haremaker. Cornelis overleed in 1802 aan roodvonk en Grietje hertrouwde twee jaar later met buurman Klaas Adriaansz Honigh. Grietje en Klaas knapten het huis op en brachten de landschapsschilderingen in de zaal aan. Klaas kocht ook vijf beelden die Bacchus, Ochtend, Middag, Avond en Nacht verbeeldden en creëerde hiermee de nog steeds bestaande beeldentuin aan de overzijde van de Lagedijk. Helaas stierf ook Klaas jong en Grietje hertrouwde in 1810 met verffabrikant Claas Cornelisz Kuyper. Deze had uit een eerder huwelijk een zoon. Grietje overleefde ze allebei. In 1854 verkocht ze de beeldentuin en niet veel later overleed ze.
Van woonhuis naar raadhuis
Door haar drie echtgenoten waren de familierelaties en mogelijke erfgenamen complex. Uiteindelijk werd het huis verkocht aan de gemeente van Zaandijk, die het ‘met weinige veranderingen tot een bijzonder geschikt gemeentehuis’ inrichtte. In 1856 werd het pand in gebruik genomen als raadhuis. Het rechtergedeelte werd eerst verhuurd aan de gemeentesecretaris; later nam de ‘Zaanlandsche Oudheidkamer’ de ruimtes in gebruik voor museale tentoonstellingen. In 1940 vertrokken zij weer en werden de ruimtes bij het raadhuis betrokken. In 1974 ging de gemeente Zaandijk op in Zaanstad, waardoor het raadhuis zijn functie verloor. Het pand bleef publiek toegankelijk als huwelijk- en vergaderlocatie.
In 1991 werd het pand overgedragen aan Stichting Raadhuis Zaandijk, die het restaureerde tussen 1992 en 1993. Toen is de trap in de linker gang verdwenen en is er in het oude koetshuis plaatsgemaakt voor toiletten en een horecakeuken. Delen van het pand werden naderhand gebruikt als kantoorruimte. In 2026 heeft de Stichting het raadhuis overgedragen aan Hendrick de Keyser Monumenten.