De restauratie van Villa Dennenheuvel
Projectleider en architect in opleiding Mathyn Klein begeleidt grote restauratieopgaven bij Hendrick de Keyser Monumenten, van onderzoek tot uitvoering. Villa Dennenheuvel in Ubbergen is een van zijn favoriete projecten.
“Ik vind het echt een fantastisch mooi pand,” zegt hij. “Het houtsnijwerk, het stucwerk, prachtige schilderingen, het beeldhouwwerk. Over alles is met zoveel zorg nagedacht.”
Wat maakt Villa Dennenheuvel zo bijzonder?
“Dennenheuvel is een mijlpaal in de carrière van de broers Oscar en Henri Leeuw. Het is het eerste woonhuis dat zij compleet ontworpen hebben, Oscar als architect en Henri als beeldhouwer en kunstenaar.
Wat troffen jullie aan toen jullie het huis gingen onderzoeken?
“Toen Hendrick de Keyser het huis in 2022 aan zijn collectie toevoegde, is in eerste instantie door onze architectuurhistoricus Wouter van Elburg onderzoek gedaan naar de bewonersgeschiedenis, maar we wisten nog weinig over de tijdslagen in het pand zelf. Daarom zijn we voor de restauratie een uitgebreid onderzoek naar verborgen sporen uit het verleden gaan doen. We kwamen historische kleurstellingen tegen, oude behangfragmenten en prachtige schilderingen op de wanden van de overloop. Het huis bleek nog rijker afgewerkt te zijn geweest dan zichtbaar was.”
Wanneer wordt zo’n vondst een dilemma?
“Op het moment dat je keuzes moet maken. Je bent als een soort detective door zo’n pand gegaan, hebt al die schatten ontdekt en dan blijkt dat je niet alles kunt aanpakken. Onze visie bij Dennenheuvel is dat we de allereerste fase van het huis, uit 1900, zoveel mogelijk willen behouden en restaureren. Die fase is nog steeds het meest dominant aanwezig. Maar als je alles wilt terugbrengen wat je tegenkomt, wordt het uiteindelijk onbetaalbaar. Kies je ervoor om één ruimte volledig terug te brengen als een soort tijdcapsule en daarmee het verhaal te vertellen? Of meerdere ruimtes? Dat zijn niet alleen inhoudelijke keuzes, maar ook financiële.”
“Uiteindelijk hebben we toch gekozen om de dakpan te reconstrueren”
Waarom bleek juist het dak zo’n hoofdbreker?
“Het dak is behoorlijk slecht en moet als eerste gerestaureerd worden om het interieur te beschermen. Op Dennenheuvel ligt een zogenaamde Hamerpan, geproduceerd door de voormalige firma Hamer & Co uit Berg en Dal, vlak in de buurt. Het is een vrij lokale pan, die maar korte tijd geproduceerd is. Er is vrijwel geen soortgelijke pan te vinden. De oorspronkelijke pannen zijn echter 125 jaar oud en verkeren in slechte staat.”
“Omdat zestig tot zeventig procent moet worden vervangen kom je voor een keuze te staan: kies je een alternatief of laat je de oorspronkelijke dakpan reconstrueren? Dat laatste is aanzienlijk duurder, omdat er een nieuwe mal moet worden gemaakt op basis van het origineel. Waar een gewone dakpan misschien drie of vier euro kost, kom je voor een reconstructie-pan uit op acht tot tien euro per stuk. En je hebt duizenden pannen nodig. Toch hebben we gekozen voor die reconstructie-pan. De broers hadden destijds ook een andere pan kunnen kiezen, maar dat hebben ze niet gedaan. Dus deze ligt er met een reden. Voor Hendrick de Keyser was dat uiteindelijk doorslaggevend om de dakpan te willen reconstrueren. Daarbij kijken we zowel naar de monumentale waarde als de immateriële waarde, zoals de connectie met Berg en Dal.”
Wat kwamen jullie nog meer tegen?
“De vorige bewoonster heeft veel gerestaureerd en kleur teruggebracht, maar wel met een vrije interpretatie. Er zit nu een mooie meerkleurigheid in het interieur, alleen blijkt uit kleuronderzoek dat sommige ruimtes rond 1900 een ander kleurenpalet hadden. De vraag is: houden we het zoals het nu is, of gaan we terug naar de oorspronkelijke kleurstellingen? Dat laatste vraagt verder onderzoek en is een stuk arbeidsintensiever. Er is vroeger met olieverf gewerkt. Hierbij zijn de voorbewerkingen minstens zo belangrijk als de aflaklaag. Het is dus een veel kostbaarder traject dan wanneer je de huidige kleurstellingen met een watergedragen verf overschildert.”
“Achter latere betimmeringen kwamen behangfragmenten uit 1900 tevoorschijn. Eerst vonden we een soort blaadje, later een groter fragment met een lelieblad. Uiteindelijk bleek het hetzelfde behang te zijn dat zichtbaar is op foto’s uit 1901, net na de oplevering. Omdat je zo’n fragment hebt gevonden, kun je een zwart-witfoto letterlijk inkleuren.”
“En dan zijn er nog de muurschilderingen. Door recente muurverf weg te halen, kwamen we veel mooie versieringen tegen. Daarmee ontstaat een nieuw dilemma. Gaan we die wel of niet terugbrengen? En als we ze vrijleggen, restaureren we ze dan? Dat zijn keuzes die grote gevolgen hebben voor de omvang en de kosten van het project.”
Wat zegt dit project over monumentenzorg?
“Je maakt eigenlijk continu een afweging tussen monumentale waarde en financiën. In theorie kun je bijna alles reconstrueren, maar het moet wel betaalbaar blijven. Bij Dennenheuvel gebeurt dat stap voor stap: eerst het dak, daarna de gevels, dan het interieur. Zo blijft het behapbaar. En wat nu niet kunnen doen, kunnen we misschien over tien of vijftien jaar wel doen, als we het maar documenteren.”