Deskundige plafondrestauratie aan de Herengracht in Amsterdam
Je zou er zo aan voorbijlopen, maar wie even omhoogkijkt bij Herengracht 241 in Amsterdam wordt beloond. In de voorkamer op de eerste verdieping is vanaf de straat een beschilderd stucplafond te zien. Eerder ontdekten wij in dit grachtenhuis al een bijzondere betegelde muur. Door de staat van het plafond stonden we voor een dilemma: moet dit plafond nu al behandeld worden, vooruitlopend op de verdere restauratie, of niet?
Flora
Herengracht 241 kwam in 1731 in handen van meestermetselaar Arnoldus van Sprang, die het ingrijpend liet verbouwen en moderniseren om er zelf te gaan wonen. Het huis kreeg, naast een nieuwe gevel, fraaie interieurs in Lodewijk XIV-stijl, waarbij Van Sprang waarschijnlijk een beroep deed op de vakgenoten waarmee hij als metselaar samenwerkte bij verbouwingen voor voorname opdrachtgevers in de grachtengordel. Het huis heeft daardoor een veel rijkere aankleding dan de bescheiden afmetingen zouden doen vermoeden. Op de eerste verdieping kreeg de voorkamer een bijzonder plafond: het middendeel is namelijk een schildering op stuc, in plaats van olieverf op doek. Het stelt de godin Flora voor, die samen met haar man Zephyr (de westenwind) de lente inluidt. Omgeven door putti en nimfen met bloemenslingers zitten zij op wolken, gevat in een diepe stucrand met putti die de vier jaargetijden verbeelden. Dit plafond is uniek in Amsterdam: er zijn maar twee andere voorbeelden van plafonds geschilderd op stuc bewaard gebleven. De voorstelling is niet gesigneerd, maar de stijl wijst op de schilder Jurriaan Buttner (< 1737-1767). Hij schilderde ook het plafond in de zaal van Huis Bartolotti, en maakte miniaturen voor de twee beroemde poppenhuizen van Sarah Rothé, nu in het Frans Halsmuseum en het Kunstmuseum.
5 bij 5 centimeter
Helaas verkeert het plafond sinds een eerdere behandeling in de jaren 1980 in slechte staat. Er zitten scheuren in en oude reparaties zijn verkleurd. De grootste opgave is echter dat zo’n 60 tot 70% van de beschildering bladdert: de verf laat los van de grondlaag en de grondlaag deels weer van het stucwerk. Na uitvoerig testen door restauratoren Bruno Raida en Annefloor Schlotter werd de beste methode bepaald om het plafond te consolideren. Daarbij kan echter steeds maar een stukje van 5 bij 5 centimeter tegelijk behandeld worden, waarbij ook nog boven het hoofd gewerkt moet worden. Dit maakt de behandeling tijdrovend en daarmee zeer kostbaar. Kon de behandeling nu wachten op de restauratie van het gehele pand, of moest die eerder starten om verder verfverlies te voorkomen?
Herstel dankzij nalatenschap
We hebben de keuze gemaakt om herstel van het plafond te starten vóór de restauratie uit. Zo zal het ook beter beschermd zijn tijdens de uitvoering van andere werkzaamheden. Dit herstel is alleen mogelijk dankzij de financiële steun uit de nalatenschap van mw. prof. Dr. C. Willemijn Fock (1942-2021), voormalig hoogleraar Kunstnijverheid aan de Universiteit Leiden. Jarenlang was zij nauw betrokken bij Hendrick de Keyser: van 1991-2012 als lid van het bestuur, en daarna tot 2019 als lid van de Raad van Commissarissen. Door haar enorme kennis op het gebied van de Nederlandse interieurgeschiedenis leverde mevrouw Fock in beide functies een belangrijke bijdrage aan het werk van de Vereniging. Zo was zij onder andere betrokken bij de restauraties van Huis Van Brienen in Amsterdam, van de Bibliotheca Thysiana in Leiden en van het historische poppenhuis van de Nijenburg in Heiloo. Voor haar inzet ontving zij in 2012 een erepenning van de Vereniging. Het is dan ook niet verwonderlijk dat zij een legaat aan Hendrick specifiek bestemde voor de instandhouding van interieurs. Een toepasselijke nalatenschap voor iemand die zich levenslang inzette voor de kennis over en het behoud van historische interieurs. En zo beleeft Flora weer een nieuwe lente.