Aan de Draafsingel in Hoorn staat een van de oudste monumenten van de stad: de Mariatoren. De toren werd gebouwd in 1508, tijdens de tweede stadsuitbreiding van Hoorn, en is daarmee meer dan vijf eeuwen oud. Als enig overgebleven onderdeel van de zestiende-eeuwse stadsverdediging herinnert de Mariatoren aan een periode waarin Hoorn zich moest beschermen tegen dreiging van buitenaf. Tegenwoordig is de toren onderdeel van de collectie van Hendrick de Keyser Monumenten én een bijzonder vakantiehuis waarin bezoekers kunnen overnachten.
Hoorn versterkt zijn stadsmuur
In de vijftiende en zestiende eeuw groeide Hoorn uit tot een belangrijke handels- en religieuze stad. Onder druk van de oorlog tegen de hertog van Gelre besloot het stadsbestuur in 1508 de verdedigingswerken uit te breiden. Tussen de Koepoort en de Oosterpoort verrezen vijf verdedigingstorens langs de stadsmuur.
Vier torens, de Mariatoren, St. Cathrijntoren, St. Geertentoren en St. Agnietentoren, werden vernoemd naar nabijgelegen kloosters, die verantwoordelijk waren voor de financiering van ‘hun’ toren. Zo dankt de Mariatoren haar naam aan het Maria Klooster, een vrouwenconvent uit 1408. Alleen de Bisschoptoren vormde een uitzondering: deze werd gebouwd in de tuin van Clais Biscop en door hem bekostigd.
Van alle verdedigingstorens bleef alleen de Mariatoren behouden. De overige torens verdwenen in de negentiende eeuw samen met grote delen van de stadsmuur. Waarschijnlijk ontsnapte de Mariatoren aan sloop doordat zij later dienstdeed als kruitmagazijn.
Van stadstoren tot kruitmagazijn
Tot in de achttiende eeuw werd de Mariatoren gebruikt als verdedigingstoren. Vanaf 1879 kreeg het gebouw een nieuwe functie als kruitmagazijn voor de Gecommitteerde Raden van het Noorderkwartier, het dagelijks bestuur van de Republiek der Verenigde Nederlanden. De inwoners van Hoorn spraken daardoor al snel niet meer over de Mariatoren, maar over de ‘Kruittoren’, een bijnaam die nog tot ver in de twintigste eeuw bleef bestaan.
In de negentiende eeuw werd de oorspronkelijke topgevel afgebroken. Later deed de toren zelfs nog dienst als ijskelder. Ondertussen raakte het gebouw steeds verder in verval. In 1923 kreeg Vereniging Oud Hoorn de toren in bruikleen van de gemeente. Na jaren van discussie over de oorspronkelijke vorm van de gevel koos men uiteindelijk voor een tuitgevel. Architect J. van Reijendam en zijn zoon C.D. van Reijendam restaureerden de toren tussen 1929 en 1930 en reconstrueerden delen van de gevel. Daarna werd de Mariatoren ingericht als vergaderplaats voor Vereniging Oud Hoorn.
De architectuur van een verdedigingstoren
Dat de Mariatoren oorspronkelijk een verdedigingstoren was, is nog altijd goed zichtbaar. De toren heeft een opvallende verticaliteit, dikke muren en een halfronde achterzijde aan het water van de Draafsingel. De rechte voorzijde sloot ooit aan op de stadsmuur; de halfronde waterzijde maakte verdediging mogelijk vanuit verschillende richtingen.
Aan de waterkant bevinden zich op meerdere niveaus schietgaten en openingen met houten luiken en spiekgaten. Vanuit de afgesloten weergang konden soldaten relatief veilig de stad verdedigen met musketten of haakbussen. Ook details als het bakstenen rondboogfries, de uitstekende natuurstenen kraagstenen en de gotische ‘peerkralen’, een decoratief ornament, herinneren aan de zestiende-eeuwse oorsprong van het gebouw.
Binnen bestaat de toren uit een kelder met tongewelf, een grote kamer met stookplaats en een bovenvertrek. De houten spiltrap en schouw dateren uit de restauratie van 1930.
Waarom in de collectie van Hendrick de Keyser
De Mariatoren neemt een bijzondere plaats in binnen onze collectie. Anders dan veel andere monumenten in de collectie was de toren nooit bedoeld als woonhuis. Juist doordat het een zeldzaam overblijfsel is van de zestiende-eeuwse stadsverdediging van Hoorn, heeft het gebouw een grote cultuurhistorische waarde.
In 1993 schonk de gemeente Hoorn de Mariatoren aan Hendrick de Keyser Monumenten ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van de vereniging. Daarmee werd de toren onderdeel van een groeiende collectie monumenten in Hoorn.
Overnachten in een vijfhonderd jaar oude toren
Sinds 2014 heeft de Mariatoren opnieuw een bijzondere bestemming gekregen: de toren is ingericht als vakantiehuis van Hendrick de Keyser. Achter de eeuwenoude muren bevinden zich tegenwoordig een moderne keuken, badkamer en slaapkamer, waardoor bezoekers kunnen ervaren hoe het is om in een middeleeuwse verdedigingstoren te verblijven.
Wie in de Mariatoren overnacht, slaapt niet alleen in een uniek vakantiehuis, maar midden in de geschiedenis van Hoorn.
