Wie langs De Drie Halve Manen loopt, ziet een bescheiden 19e-eeuws winkelpand. Maar schijn bedriegt. Achter de gevel gaat een veel ouder huis schuil, waar uitzonderlijke 16e-eeuwse muurschilderingen bewaard zijn gebleven met voorstellingen van dieren, planten en een engel.
Generaties vakmensen
De Drie Halve Manen kent een lange bewonersgeschiedenis. Vanaf de 17e eeuw werd het pand ruim tweehonderd jaar lang bewoond door bakkers die hier ook hun bakkerij hadden. In deze periode duikt voor het eerst de naam De Drie Halve Manen op. Dat was in 1635, toen het huis eigendom was van bakker Joost Jansz Coenen.
Aan het einde van de 19e eeuw veranderde het karakter van het pand. Meestermeubelmaker Petrus Mathijs van der Ven kocht het huis in 1881 en moderniseerde het grondig. Onder zijn leiding kwam de huidige stenen winkelpui tot stand. Ook werkte hij verschillende historische constructies weg achter nieuwe plafonds en betimmeringen, geheel volgens de smaak van zijn tijd.
In 1899 nam schilder en handelaar in schildersbenodigdheden Antonius Wilhelmus Petrus van Uden het pand over. Waarschijnlijk liet hij het rijk beschilderde winkelinterieur aanbrengen dat vandaag nog aanwezig is. Daarna volgden de stoffeerders en behangers Frans Vorst en zijn zoon, die bijna de hele twintigste eeuw vanuit het pand werkten en woonden.
Een onverwachte vondst
Een nieuwe fase begon in 2005, toen eigenaar Hank Nooteboom plannen maakte voor restauratie. Tijdens bouwhistorisch onderzoek door de gemeente kwam echter de bijzondere historische gelaagdheid van het huis aan het licht, waaronder uitzonderlijke 16e-eeuwse muurschilderingen. Lees meer over het bouwhistorisch onderzoek op de website van Erfgoed 's-Hertogenbosch.
De ontdekking maakte duidelijk hoe bijzonder het pand was, maar bracht ook hoge restauratiekosten met zich mee. Daarom besloot Nooteboom het huis in 2010 over te dragen aan Hendrick de Keyser Monumenten. Tussen 2011 en 2013 werd het pand zorgvuldig gerestaureerd, waarbij de verschillende historische lagen van het gebouw behouden bleven.
Verborgen achter een 19e-eeuwse gevel
Wie voor De Drie Halve Manen staat, vermoedt niet direct hoeveel geschiedenis er achter de gevel verborgen ligt.
Het smalle, diepe pand maakt deel uit van een historisch bouwblok tussen het Slijpersstraatje en de Binnendieze. Het huis bestaat uit een winkelhuis aan de straat en een lager achterhuis. Opvallend zijn de twee kelders, een zeldzaamheid voor een huis dat niet direct aan de markt ligt.
Ook de karakteristieke brandmuur, typisch voor Bossche woonhuizen, herinnert aan de oorspronkelijke indeling van het gebouw.
Bijzondere schilderingen
De grootste verrassing bevindt zich in de opkamer. Hier kwamen tijdens de restauratie indrukwekkende laatgotische muurschilderingen tevoorschijn. Op de wanden ontvouwt zich een fantasierijk landschap met planten, bloemen, fruit, een vos, een hert, een haas en verschillende vogels. Tussen twee vensters verschijnt een engel. Mogelijk verwijst de voorstelling naar de legende van Sint-Hubertus, de patroonheilige van de jacht.
Op een andere wand bevindt zich een renaissanceschildering met een Oudnederlandse tekst in een rijk versierde cartouche. Vermoedelijk is deze gebaseerd op een ontwerp van de Vlaamse kunstenaar Hans Vredeman de Vries. De tekst roept op tot godsvrucht, vrede en naastenliefde en vormt een bijzonder voorbeeld van de ideeënwereld van de 16e eeuw.
Ook de overige vertrekken vertellen hun eigen verhaal. De winkelruimte kreeg rond 1900 een decoratief plafond. De wanden zijn voorzien van geschilderde marmer- en houtimitaties en de vloer is afgewerkt met zwarte, bruine en okerkleurige keramische tegels.
Waarom in de collectie van Hendrick de Keyser?
De Drie Halve Manen is belangrijk voor de collectie van Vereniging Hendrick de Keyser vanwege zijn historische gelaagdheid. In één huis komen verschillende eeuwen samen: van laatgotische muurschilderingen en renaissancedecoraties tot een classicistische 19e-eeuwse gevel en een rijk gedecoreerd winkelinterieur uit de vroege 20e eeuw.
Vooral de muurschilderingen maken het pand bijzonder. Schilderingen van deze kwaliteit zijn in woonhuizen uiterst zeldzaam en worden meestal alleen in kerkelijke gebouwen aangetroffen. De laatgotische schilderingen vertonen bovendien sterke overeenkomsten met die in de Sint-Janskathedraal in ’s-Hertogenbosch en zijn vermoedelijk door dezelfde groep kunstenaars vervaardigd.
Deze combinatie van bouwgeschiedenis, interieurafwerking en uitzonderlijk goed bewaarde schilderkunst maakt De Drie Halve Manen van grote cultuurhistorische waarde.
Behouden voor de toekomst
In 2010 kwam De Drie Halve Manen in handen van Hendrick de Keyser Monumenten. Tussen 2011 en 2013 werd het pand zorgvuldig gerestaureerd. Daarbij is bewust niet gekozen voor herstel naar één specifieke periode. In plaats daarvan bleef de historische gelaagdheid van het gebouw zichtbaar. Zowel de 16e als de 19e eeuw is van grote betekenis voor de huidige uitstraling van het pand. Waar mogelijk werden de muurschilderingen voorzichtig blootgelegd, zonder de schilderingen aan te tasten.
Dankzij deze aanpak zijn verschillende bouw- en gebruiksfasen behouden gebleven. In de opkamer bestaan de laatgotische en renaissanceschilderingen naast elkaar, zonder dat zij elkaar tenietdoen. Het resultaat is een monument waarin vijf eeuwen geschiedenis nog altijd zichtbaar zijn.
De Drie Halve Manen vandaag de dag
Sinds 2015 heeft De Drie Halve Manen een gecombineerde functie. Een deel van het pand is in gebruik als vakantiewoning, terwijl de winkelruimte afzonderlijk wordt verhuurd. Zo blijft het monument onderdeel van het dagelijks leven in de Bossche binnenstad.